Nedir.Org *
Sponsorlu Bağlantılar
Zeus

Türklerin Cihan Hakimiyeti Düşüncesi Nedir

Sponsorlu Bağlantılar
Sponsorlu Bağlantılar

Resim Ekle Dosya Ekle Video Ekle Soru Sor Bilgi Ekle
Türklerin Cihan hakimiyeti düşüncesi yani güneşin doğduğu yerden, battığı yere kadar her yeri fethetme arzusu. Tüm dünyada tek güç, tek hakim bir türk devleti ideali. Türkler, bu devlet sayesinde dünyanın huzura kavuşacağına inanırlardı.

Türk Cihan Hakimiyet-i Fikri, Türk devlet geleneğinin bir özelliği olarak mevcut Türk devletinin dünyadaki diğer devlet ve milletleri hakimiyeti altına alarak yönetmesi fikridir. Sözlü edebiyattan sonra ilk defa Oğuzname ile yazılı kaynaklara geçmiştir. Oğuz Destanı ve Göktürk Kitabeleri'nde de değinilen Kut geleneği gereği Türk Kağanının sadece Türklerin değil tüm dünyanın Kağanı olduğuna inanılır ve fetihler bu esasa uygun olarak yapılırdı. Tanrı'nın cihan hakimiyetini Türklere emanet ettiğine inanırlardı. Hun, Göktürk ve Selçuk devlet geleneğinde çok etkin bir motif olarak görülür. Oğuzhan'a göre gök devletin çadırı güneş ise bayrağıdır. Bu fikir, Türklerin yalnızca devlet idare etme düşüncelerini değil, Türk dininin çok eski prensiplerini de içinde bulunduruyordu. Büyük Hun Devleti'nden Osmanlı'ya kadar bunun sayısız örnekleri mevcuttur. Bunlar;

Destan ve Efsanelere Göre

Oğuz Kağan: Ey Oğullarım! Çok savaştım, çok yaşlandım. Gök-Tanrı'ya borcumu ödedim.

Türk fetihlerini destansı bir şekilde anlatan Oğuzname'ye göre ilk cihan hakimiyeti Oğuz Kağan tarafından kurulmuştur. Babası ile taht mücadelesine girişerek saltanata geçen Oğuz Kağan'ın ilk işi de bütün kavimlere elçiler göndererek "Ben artık bütün dünyanın Kağanıyım" demek olur.

Tarihi Yansımaları

İstemi Han: Atalarımızdan işittik; Roma elçileri geldiği zaman bu bizim için artık yeryüzünü fethedeceğimiz e delalet eder.

Vatan, Millet ve Din

Mete: Toprak milletin köküdür; onu nasıl verebilirim.

İlahi Kaynağı

Bilge Kağan: Türk Tanrısı Türk milleti yok olmasın diye beni kağanlığa oturttu.

Maddi Kaynakları

Osman Gazi:Olmasun ki oturak olasız, beylik türkmenlik ve yörüklük edenlere kalır.

Kaynaklar
Prof. Dr. Osman Turan, Türk Cihan Hakimiyeti Mefkûresi Tarihi
Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi
Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü

Hakimiyet Telakkisi

Türklerin en erken devirlerden beri oluşturdukları devlet anlayışı, diğer milletlerden ayrılır. "Türk Cihan Hâkimiyeti", "Nizam-ı âlem ülküsü" gibi anlayışlarla ifade edilen "üniversel" yani "cihanşümul" devlet fikrinin temelinde elbette Türklerin üzerinde bulunduğu coğrafyanın, yaşayış ve inanç tarzının etkisi büyüktür. Bunları bilmeden Türk milleti ve devletini izah edebilmek, Türklerin imparatorluklar kurma ve yaşatma başarısını anlayabilmek oldukça güçtür.

Devlet bir anlamda milletin en üst seviyede organize olmuş şeklidir ve bu anlamıyla günümüzde hemen her devletin yapılanması birbirine benzer. Ancak devlet anlayışı, milletlerin tarih ve kültürü ile doğrudan ilişkilidir. Bu sebeple Türk devlet anlayışı kendine mahsus özelliklere sahiptir. Devleti tanımlayan veya devletin unsurlarını oluşturan kavramlar dahi, Türklerin köklü ve kendine has bir devlet fikrine sahip olduklarını gösterir. Daha önce de belirtildiği gibi Türk devletleri "cihanşümul" bir anlayış ile oluşturulmuştur.

Yani cihana hâkim olma ve yönetme düşüncesi tarihte kurulan Türk devletlerinin ortak hususiyetidir. Bu düşüncenin oluşmasında elbette eski Gök Tanrı inancının izleri görülür. Nitekim Göktürk Kitabelerinde bu anlayış açık bir şekilde dile getirilmiştir:

Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisin arasında kişioğlu (insanoğlu) yaratılmış ve kişioğlunun başına babam, amcam Bumin ve İstemi kağanlar Tanrı tarafından oturtulmuştur". Bu ifadeden de anlaşılacağı gibi, Türk kağanı ilâhî bir menşeden yani Tanrıdan devlet kurma ve yönetme yetkisini (kut) almaktadır. Kut sahibi kağan, dünyayı yönetme gibi ağır bir mesuliyeti üslenirken, insanoğlunun huzur ve refahını ön plânda tutmak zorundadır. Dolayısıyla, batıdaki "imperium=imparatorluk" kavramı ile Türklerdeki devlet kavramı özünde birbirinden farklıdır. Batıda imperium anlayışı her hâl ve şartta ceberut bir "hükmetme" ve "kazanma" esasına dayanır. Bu anlayış, çok uluslu bir imparatorluğun zaman içerisinde, diğer milletleri "sömürge" olarak görmesine yol açmıştır. Türk tarihinde ise bu anlamda hiçbir "imparatorluk" yoktur. Çünkü Türk devletinin
temel felsefesinde, "almak" değil "vermek" esastır. Devlet kelimesinin "saadet, huzur" anlamında kullanılması dahi bunu gösterir. Türk devleti adalet içerisinde, töreye bağlı olarak bütün zenginliğini halkına dağıtır. İşte bu sebepledir ki Türklerde zengin yani "bay" kişi, malı mülkü çok olan kişi değil, onu halkıyla paylaşan kişidir. Bey olmanın gereği budur. Türklerin kısa zamanda devlet kurmalarının ve başka milletlerin de bu devlete itaat etmelerinin özünde bu anlayış yatar.



Türklerin Cihan Hakimiyeti Düşüncesi Resimleri

  • 3
    Türklerin Cihan Hakimiyeti Düşüncesi 3 yıl önce

    Türklerin Cihan Hakimiyeti Düşüncesi

  • 2
    KIZIL ELMA 1 ay önce

    KIZIL ELMA

Türklerin Cihan Hakimiyeti Düşüncesi Sunumları

  • 1
    Önizleme: 1 ay önce

    KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİ SLAYT SUNUM PPTX

    (Göster / Gizle) Sunum İçeriği: Düz metin (text) olarak..
    1. Sayfa
    Dinbilimleri Akademik Araştırma DergisiCilt 11, Sayı 1, 2011ss. 19 -35KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİŞaban ÖZ*ÖzetBu makalede Yusuf Has Hâcib tarafından kaleme alınan, ilk Türk siyaset kitabı olan Kutadgu Bilig‟deki Türk Cihan hâkimiyet düşüncesi ele alınmıştır. Her ne kadar eserde dağınık ve girift bir şekilde yer almış olsa dahi, Türk Cihan Hâkimi- yeti düşüncesinin belli bir sisteme oturtulduğu görülmektedir. Hâkimiyet anlayı- şının merkezine yerleştirilen Hakan ve onun etrafında idareci sınıf, bunların gö- rev ve sorumlulukları, ülke ile dünya kavramlarının birbirinden ayrılması, ülke yönetimi için yapılması gerekenler ve son olarak da hâkimiyette devamlılık ilkesi gibi unsurlar eserde yer almıştır.Anahtar Kelimeler: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hâcib, Cihan Hâkimiyeti, Siyaset, HakanThe Idea Of Turkish World Domination In Qutadgu BiligAbstractIn this article it is examined idea of “Turkish world domination” in accordance with Qutadgu Bilig (knowledge of policy) which is the first Turkish politics book and written by Yusuf Has Hacib. Although the idea is untidy and interlaced in the book, it is observable that the idea is based on a certain system. There are in this book subjects such as, Hakan (Khan) and statesmanship who were settled in the centre of the idea, their mission and responsibility, differenciation of coun- try and world, necessary things for governance of country and finally principle continuity of domination.Key Words: Qutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib, World Domination, Politics, KhanYrd. Doç. Dr.,Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi Anabilim Dalı, sabanoz@mynet.comdb11/1

    2. Sayfa
    ŞABAN ÖZ20| dbGirişKutadgu Bilig, Türklerin İslâm dinini kabul ettiği ilk dönemde yazılmıştır. Yusuf Has Hâcib,1 Türk dili ve kültürü yönünden büyük önemi olan bu eserini on sekiz ayda tamamlayarak 462 / 1069- 1070‟te Karahanlı Hükümdarı Ebu Ali Hasan b. Süleyman (Tabgaç Buğra Han)‟a sunmuştur.2Kâşgar-Hâkâniye Türkçe‟si ile yazılmış olan,3 Kutadgu Bilig “mübarek, mukaddes bilgi”4 veya “Saadete ulaşma ilmi”5 olarak çevrilmişse de, bu anlamı sonradan almış ol- ması ve esas olarak “Devlet / Siyasî iktidar olma bilgisi” manasına geldiği ifade edilmiştir.6 Arat, Kutadgu Bilig‟in insana her iki dün- yada tam manasıyla kutlu olmak için gereken yolu göstermek ama- cıyla kaleme alındığını belirterek,7 “mutlu olma bilgisi”8 anlamını verir. Bununla beraber Arslan, Kutadgu Bilig‟in “Devlet yönetme gücü” “Devlet yönetme yetkisi” ya da “bu kudrete sahip olan kişinin iktidarı” anlamlarına gelmesi gerektiğini aksi halde Kutadgu Bilig‟in adı ile içeriği arasında bir tenakuz ortaya çıkacağını ifade eder.9Kutadgu Bilig, din, devlet, siyaset, terbiye, beyler ve halk üze-rindeki görüşlerini anlatan, nasihat, felsefe, din ve siyaset kitabı- dır.10 Eser, mevzuu bakımından İranlıların Siyâsetnâme‟leri tarzında olmakla beraber, mecaz ve istiârelerdeki sâdelik gibi husûsiyetler İrân edebiyatında hiç bulunmayan özelliklerdir.11 Ancak Kutadgu1DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1234567891011Hakkında bkz., Eraslan, Kemal, “Yusuf Has Hacib”, İA, Eskişehir 1997, XIII, 438-440; Uslu, Mustafa, “XI. Asırda bir Türk Mütefekkiri Yusuf Has Hacib”, Türk Dünyası Tarih Dergisi, sayı- 87, (Mart 1994), 42-44Bkz., Arat, R. Rahmeti, “Kutadgu Bilig”, İA, VI, Eskişehir 1997, 1038-1047, 1038; Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, çev: Reşit Rahmeti Arat, Kabalcı Yay., İst. 2006, 27; Yeni Türk Ansiklopedisi, “Kutadgu Bilig”, Ötüken Yay., İstanbul 1985, VI, 2008-2011, 2008Yeni Türk Ansiklopedisi, “Kutadgu Bilig”, VI, 2009Bkz., Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, “Kutadgu Bilig”, Dergah Yay., İstanbul 1986, VI, 16-17, 16Rasonyi, Laszlo, Tarihte Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enst., Ankara 1971, 103 Bu konuda bkz., Yeni Türk Ansiklopedisi, “Kutadgu Bilig”, VI, 2009; Kafesoğlu, İbra- him - Yıldız, Hakkı Dursun - Merçil, Erdoğan, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi (Os- manlılar Hariç), İSAR, İstanbul 1999, Kafesoğlu, 17Bkz., Arat, R. Rahmeti, “Kutadgu Bilig”, İA, VI, 1039; Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, 29Arat, R. Rahmeti, “Kutadgu Bilig”, İA, VI, 1039Arslan, Mahmut, Kutadgu-Bilig’deki Toplum ve Devlet Anlayışı, İstanbul Ünv. Edebiyat Fak. Yay., İst. 1987, 42Kabaklı, Ahmet, Türk Edebiyatı, I-V, Türk Edebiyatı Vakfı Yay., İst. 2002, II, 103Bkz., Köprülü, Fuat, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, DİB Yay., VI. Bsk., Ankara tz., 22-23; Kutadgu Bilig hakkında ayrıca bkz., Külekçi, Numan, Yusuf Has Hacib Kutadgu Bilig’ten Seçmeler, Toker Yay., III. Bsk., İst. 2005

    3. Sayfa
    KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİBilig‟de devlet anlayışının ve siyaset-ahlak kaidelerinin geniş ölçüde Hint-İran kaynaklarına dayandığına şüphe yoktur. Bu telâkkiler bütün Müslüman milletlerin ortak kültür mirası haline gelmiştir.12 Bununla beraber, eserin temelini İslâm öncesi ve sonrası Türk yöne- tim anlayışı oluşturmaktadır.13Kafesoğlu‟nun işaret ettiği gibi, Kaşgarlı Mahmud‟un DivânuLügati‟t-Türk‟ü, Türk Dünyasının dış cephesini tespit eder- ken, Kutadgu Bilig, Türklerin manevi tarafını, siyasî ve idarî görü- şünü ortaya koymakta, böylece bu iki kitap İslam medeniyeti çevre- sindeki Türk topluluklarının dil ve edebiyatı ile Türk devletinin siyasî-ictimaî bünyesini tanımamız için gerekli hemen bütün mal- zemeyi ihtiva etmektedirler.14 Kutadgu Bilig, İslâm kültür dairesine girmiş olan Türk topluluklarında ve devletlerinde Orta Asya Türk kültürünün nasıl ve ne dereceye kadar devam ettiği meselesi konu- sunda en zengin hazine konumundadır.15 Yusuf Has Hâcib, ideal bir hayat nizamını ifade ederken, içinde bulunduğu muhite de bir de- receye kadar temas etmiş ve realiteye de yer vermiştir.16Kutadgu Bilig‟le ilgili doğuda ve batıda birçok çalışma yapılmış- db | 21tır.17 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış üç eserden biri olduğundan, dönemin dil özellikleri incelenirken bu esere sık sık başvurulmuş- tur. Yeni Müslüman olmuş Türk toplumunun o zamanki kültürü, toplumdaki sınıflar, sınıflar arası münasebetler, hukuk ve ahlakkuralları bu eserden öğrenilmiştir.18 Birçok araştırmacının belirttiği12DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1131415161718İnalcık, “Kutadgu Bilig‟de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”,Reşid Rahme- ti Arat İçin, Türk Kültürünü Araştırma Enst., Ankara 1966, 259-271, 267Bkz., Caner, Cantürk, “Kutadgu Bilig‟de Türk Yönetim Felsefesi”, Türk Dünyası Araş- tırmaları Dergisi, sayı: 137, (Nisan 2002), 139-144Bkz.,Kafesoğlu, İbrahim, Kutad-gu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, Kültür Bakanlığı Yay., İstanbul 1980, 4Bkz., İnalcık, “Kutadgu Bilig‟de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”, 271; Kutadgu Bilig‟de İslâmî unsurların tesiri konusunda iki önemli çalışma için bkz., Er-soylu, Halil, “Kutadgu Bilig‟de Kur‟an-ı Kerim Ayetlerinden İlhamlar”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sayı: 15, (Aralık 1981), 17-41; Kara, Mehmet, “KutadguBilig‟de Kur‟ân ve Hadisin Tesiri”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sayı: 72 (Hazi- ran 1991), 49-85Arat, R. Rahmeti, “Kutadgu Bilig”, İA, VI, 1040Bkz., Arat, R. Rahmeti, “Kutadgu Bilig”, İA, VI, 1045-1047; “Kutadgu Bilig”, DİA, XXVI, Ankara 2002, 478-480, 480 [Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisindeki “Kutadgu Bilig” maddesi, Arat‟ın İslâm Ansiklopedi‟sindeki maddesi esas alınarak Mustafa Kaçalin tarafından hazırlanmıştır]; Kutadgu Bilig nüshaları için bkz., Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, 37-46Öyle ki, halk inançlarına dair bilgi anekdotları dahi bu eserlerden tespit yoluna gidilmiştir. Bu konuda örnek bir çalışma için bkz., Ünal, Mustafa, “Kutadgu Bilig ve

    4. Sayfa
    ŞABAN ÖZ22| dbgibi, Kutadgu Bilig, dönemin sosyal, siyasal ve düşünsel alandaki motifleri yansıtması açısından büyük önemi haizdir.19 Her ne kadar eser Karahanlı Devleti bünyesinde kaleme alınmışsa da gerçek şu ki, Yusuf Has Hâcib, Karahanlılar‟dan önceki Türk kültür ve medeniye- tinin yoğun bir şekilde etkisi altındadır. Dolayısı ile Kutadgu Bilig‟e belli bir dönemin anlayışının ürünü olarak bakmak yanlıştır. Bu kaynak üzerinde kamu müesseseleri, medenî-siyasî terimler, âdet ve telâkkiler üzerinde yapılacak mukayeseli incelemelerin Osmanlılara kadar Orta Asya Türk kültürünün devamlılığı meselesi hakkında bizi büyük ölçüde aydınlatacağı aşikârdır.20 İşte bu yüzdendir ki biz de, Türklerin uzun yıllar boyunca muhafazasına büyük önem ver- dikleri “Türk Cihan Hâkimiyet” düşüncesinin Türk tarihinin en önemli eserlerinden biri konumunda olan Kutadgu Bilig‟deki izlerini takip etmeye çalışacağız.İslam kültürünün yanı sıra, geçmiş Türk kültürünün etkisinin de açıkça görüldüğü Kutadgu Bilig‟de Türk Cihan Hâkimiyet Mefkû- resine geçmeden önce, bu konu üzerinde durmanın mefkûrenin Kutadgu Bilig‟de ele alınışının ortaya konulması bakımından faydalı olacağı kanaatindeyiz.Orhun Kitabelerindeki; “Yukarıda gökyüzü aşağıda yağız yer ya- ratıldıkta, ikisi arasında insan-oğlu (kişi-oğul) yaratılmış, insan- oğlunun üzerine atalarım Bumin Kağan ve İstemi Kağan tahta otur- muş…” ifadelerinde Türk Cihan Hâkimiyetinin, başlangıcını insanın yaratılışına kadar götürmekte, başka bir ifade ile “ezeli” olduğu vurgulanmaktadır. Elbette, “ebedilik” vasfını da taşıyan bu ibarede görülüyor ki, yeryüzündeki insanlar ve ülkeler arasında herhangi bir ayrım yapılmamış, bütün toplulukları içine alan dünyayı, idare yetkisi Türk hükümdarına verilmiştir. Buna göre, yeryüzü bir bü- tündür ve insanlar tek bir kitleden müteşekkildir. Hepsinin üzerinde hükümdarın bulunması ve Tanrı bağışı kazanmış olan bu hükümda- rın töreye21 göre dünyayı idare etmesi gerekir. Aynı zamanda tarih- te geniş fetihler şeklinde ifadesini bulan Türk Cihan hâkimiyeti19DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 12021Divanü Lügat-it-Türk‟deki Halk İnanışlarına Fenomenolojik Bir Bakış”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sayı: 114, (Haziran 1998), 215-224Kutadgu Bilig hakkındaki görüşler için bkz., Kara, Mehmet, Bir Başka Açıdan Kutadgu Bilig, Birleşik Yayınları, Ankara 1990, 10-18Bkz., İnalcık, “Kutadgu Bilig‟de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”, 271Töre konusunda bkz., Donuk, Abdulkadir, Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Ünvan ve Terimler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İst. 1988, 85; Başer, Sait, Kutadgu Bilig’de Kut ve Töre, Kültür Bakanlığı Yay., Ank. 1990, 69-105

    5. Sayfa
    KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİülküsünün temel felsefesine kaynak teşkil eden bu telakki, soy, dil ve din yönlerinden insanları birbirinden ayırmağa elverişli olmadı- ğından, sorumlu Türk hükümdarı, idaresi altındaki kitleler arasında herhangi bir fark gözetmemiş, böylece Türk Devleti çeşitli topluluk- ların kendi inançlarında serbest bulunduğu bir siyasî ortamın tem- silcisi olmuştur.22İslâm çevresinde Türk hâkimiyeti daha XI. asırdan itibaren Müslüman ve Türk kültürlerinin birbiri ile kaynaşması sonucunu vermeğe başlamış, İslâmiyet başlıca dayanak haline gelmiş, Türk devletlerince bu dinin yayılması için büyük emekler harcanmıştır.23 Türklerin Orta Asya bozkırlarından coşku ile getirdikleri cihan hâ- kimiyeti ülküsüne, İslâmiyet‟i kabul etmekle dinî bir farz da eklen- miş oluyordu. O da İslâm dininin öğretisini yüceltmek ilkesi, yani İlây-ı Kelimetullah‟tır.24 Dolayısıyla Bozkır Türk Devlet Başkanının vazifelerinden sayılan “cihanı idare etme” düşüncesi Türk-İslâm devletlerinde de yaşamakta devam etmiştir.25Türk Cihan hâkimiyeti mefkûresini “efsanevi bir mahiyet”26 taşı- dığını iddia ederek, hâkimiyet kavramını maddî temellerle açıkla- db | 23maya çalışanlar olmuştur.27 Kanaatimizce bunun temel nedeni; dünya hâkimiyeti anlayışının gerçek anlamda kavranamamış olması ve hâdisenin ideolojik bir yaklaşımla ele alınmasıdır. Zira Türk Ci- han Hâkimiyeti düşüncesinin biri teorik, diğeri uygulamaya dönükolmak üzere iki cephesi vardır. Teorik cephesini, o zamanki bilinen dünyaya göre veya dünyanın Türklerce malum durumuna göre değerlendirilmiş şekli ile Asya Hun, Avrupa Hun ve Gök-Türk vesi- kaları ışığına dayanarak “dört köşe” veya “törtbulung” üzerinde Türklerin kutsal hükümranlığının tabiî sayılmasından ibarettir. Uy- gulama cephesi ise, kaynaklarda geçen ifadesi ile “Güneşin doğdu- ğu yerden battığı yere kadar” her tarafı Türk idaresi altına almak imkânlarının aranması ve zorlanmasıdır.28 Nitekim Türk Cihan Hâ- kimiyeti düşüncesi, Türk fütuhat felsefesinin ana kaynağı ve daya-222324DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 125262728Kafesoğlu, İbrahim, Türk Milli Kültürü, Ötüken Yay., İstanbul 2000, 267 Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 365Parmaksızoğlu, İsmet, Türklerde Devlet Anlayışı (İmparatorluk Devri 1299-1789), Başbakanlık Basımevi, Ankara 1982, 21Bkz.,Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 363, Osmanlıların Türk Cihan hâkimiyeti mefku- resini gerçekleştirme yolundaki çabaları için bkz., Parmaksızoğlu, 17-20Berktay, Halil ve komisyon, “İktisat Tarihi”, Türkiye Tarihi, ed: Sinan Akşit, Cem Yay., İstanbul 1997, I, 25-136, I, 69Bkz., Berktay, I, 71-72Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 254

    6. Sayfa
    ŞABAN ÖZ24| dbnak noktası olarak, daima gerçekleştirilmesine çalışılan bir ülkü niteliğini tarihimiz boyunca muhafaza etmiştir.29I-Kutadgu Bilig’de Hükümranlık (Hakan)Yusuf Has Hâcib‟in düşünce sisteminin merkezi insandır. Yusuf, gerek kişiyi ve gerek devlet şuuruna yükselmiş toplumları, doğruya, iyiye, güzele, mutluluğa, başka bir deyimle maddî olarak yükselme- ye, moral olarak yücelmeye götürecek bir sistem kurmuştur. Bu sistemin sürükleyici öğesi “sorumlu” insandır. Sorumluluk, kişinin toplumda bulunduğu yere ve işlevine göre, sıradan üyeden tepelere doğru, artan ölçülerle tırmanır ve devlet başkanında doruğa erişir.30 Yusuf Has Hâcib‟in bu düşünce sistemine dayanarak, cihan hâkimi- yetinin merkezine hükümdarı (hakan, bey) yerleştirdiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Kutadgu Bilig‟de, “Cihanşümul hâkimiyeti ifade eden”31 Hakan‟a, dünya bağlılığını sunmaktadır:98-99-101-102-460-1886-1887-2076-5805-Kimi elini uzatır tütsü tutar;32kimi misk misk saçar, dünya güzel kokularla dolar. Kimi doğudan binlerce armağan sunar;kimi batıdan hizmetine koşar.Mutluluk hizmet için gelmiş kapıda durur; kapıda duran kulluk için durur.Hakan‟ın namı, şanı dünyaya yayıldı; onu göremeyen gözlerin uykusu kaçtı.Dünya halkı bunu duyunca onu arzuladıona yakınlık göstererek etrafına üşüştü, toplandı.Dünya halkı huzur ve mutluluk içinde rahata kavuştu; bütün halk hükümdara dua etti.Başka memleketlerin halkı da bunu işitti, ve onun yüzünü görmeyi arzu etti.Bütün dünya halkı ona kul olur; böyle beyler Hükümdar bugün huzur içinde tahtına çıksın; onun düşmanı uzaktan başını eğip yeri öpsün.Kutadgu Bilig‟de, Cihan hâkimiyet düşüncesinin merkezinde yer almasından dolayı “hakan” kavramı üzerinde geniş bir şekilde durulmaktadır. Bunun bir diğer sebebi ise, “devletin, devlet başka- nının kimliğinde somutlaşmış”33 olmasıdır. Ancak bu durum kesin-2930DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1313233Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 256Kezer, Aydın, Türk ve Batı Kültüründe Siyaset Kavramı, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 1987, 50İnalcık, Halil, “Osmanlılar‟da Saltanat ve VerâsetiUsûlü ve Türk Hâkimiyet Telakki-siyle İlgili”, SBF Dergisi, XIV / I, (1959), 75Çalışmamızda Reşid Rahmeti Arat‟ın çevirisi (Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, Kabalcı Yay., İstanbul 2006) kullanılmış olup beyit numaraları başta zikredildiği için her seferinde sayfa numarası atfına ihtiyaç duyulmamıştır.Kezer, 89

    7. Sayfa
    KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİdb | 25likle hâkimiyet anlayışının kişiye endekslenmiş bir görüş olarak algılanmaması gerekmektedir. Bizi bu görüşe sevk eden, Kutadgu Bilig‟de Hakan‟ın daha çok sembolik bir anlatımla ele alınmış olma- sıdır:{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}939-Ay-Toldı yer öptü, kalktı ve dedi ki;Ey aziz ikbal, ey iyi kanun.2758-Samimi insan ne der, dinle;ey dünyanın temeli, bu söze göre hareket et.5086-Ey dünyaya hâkimolan, iyi hareket et;mutluluk geldiği gibi yine gidebilir.5282-Hükümdar kötü olursa dünyayı bozar;ona engel olan çıkmazsa yolunu şaşırır.Şeklindeki beyitler Hakan‟ın şahsında, dünyanın iyiliği ve gü- zelliği için gerekli olan unsurlar anlatılmaktadır.A-Hükümranlığın MenşeiM. VII-IX. asırlarda Kök-Türkler, Proto-Bulgarlar ve Uygurlar- dan kalan kitâbe ve vesikalarla kağanların unvanları yalnız hanlık hâkimiyetinin değil, kendisinin de Tanrısal menşeini belirtir ve kut taşıdıklarını ifade eder. Bu unvanlarda “Tengride Bulmuş” veya “Tengride Kut Bulmuş” yahut “Kutlug” daima rastlanan esaslı un- surlardır. Orhun Kitâbelerinde Bilge Kağan‟ın ağzından nakledilen şu ifade dikkate değer; “Tengriyarlıkadıkun üçün (ö)züm kutum bar üçün kaganolurtım”34 Türk hâkimiyetinin ilâhî menşeine dair inanç- ları yabancı hükümdarlara gönderilen mektupların başlangıç ifade- lerinde daha kat‟i bir şekilde görülmektedir.35 Neticede eski Türk hükümranlık telakkisi karizmatik (hükümdarlık yetki ve kudreti Tanrı tarafından bağışlanan) tip olarak kabul edilmiştir.3634DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 13536İnalcık, “Osmanlılar‟da Saltanat ve VerâsetiUsûlü”, 73-74; Bilge Kağan‟ın, “Tanrı irâde ettiği için tahta oturdum, dört yandaki milletleri nizâma soktum” şeklindeki bu cümlesi hâkimiyetin semâvî menşeini işaret ettiği gibi, dindarlığına da atıftır. Bkz., Turan, Osman, Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi-Türk Dünya Nizâmının Millî, İslâmî ve İnsanî Esasları, Ötüken Yay., İstanbul 2003, 112Bkz., Turan, 115Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 248; Bu konuda ayrıca bkz., İnalcık, “Osmanlılar‟da Saltanat ve VerâsetiUsûlü”, 70, 75; Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 248-251; Kutad-gu Bilig, 28; Donuk, Abdulkadir, Türk Hükümdarı, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İst. 1990, 7, 40-41; “Türk Devletinde Hâkimiyet Anlayışı”, Tarih Enstitüsü Dergisi, X-XI, (1981), 29-56; Genç, Reşat, Karahanlı Devlet Teşkilatı -XI. Yüzyıl- (Türk Hâkimiyet Anlayışı ve Karahanlılar), Kültür Bakanlığı Yay., İst. 1981, 66, 70; Buna da Kut de- nilmektedir. Kut hakkında bkz., Donuk, Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Ünvan ve Terimler, 77-80; Başer, 51-68; Burada şu hatırlatmayı yapmakta da fayda vardır ki, yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği anlayışı sadece Türklere has değildir. Bizans‟ta bu anlayış konusunda Ostrogorsky, “İmparator Tanrının seçilmiş kuludur, takdir-i ilahi gereği hüküm sürmesi için görevlendirilmiştir ve Tanrının himayesindeki

    8. Sayfa
    ŞABAN ÖZBu kadim anlayışın, İslâm tesiri altındaki Yusuf Has Hâcib tara- fından da devam ettirildiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.90-109-5901-5947-Tanrı verdi dilediğin bütün dilekleriEy devletli hükümdar, Tanrı sana mutluluk verdi Sen iyi ad dile, Tanrı sana mutluluk verdiBu Beyler37 hâkimiyetlerini Tanrıdan alırYusuf Has Hâcib, eski Türk geleneklerine uygun olarak, devlet başkanlığını kişinin iradesi üzerinde görür ve Tanrı‟nın bir bağışı olarak değerlendirir.38Türklerde hükümranlığın menşeinin öteden beri ilâhî bir kay- nağa bağlanmasına fazla şaşırmamak gerekir. Çünkü bu anlayış sadece Türklere özgü değildir. Hâkimiyetin geniş halk kitlelerine yaygınlaştırılması ve devlet otoritesinin halkın nazarında disipline edilebilmesi için, halkın reyinin gündeme getirilmediği durumlarda, ilâhî bir kaynağa dayanmak kaçınılmazdır. Her ne kadar günümüz- de ilâhî kaynağın yerini, halkın tercihi almış olsa dahi, tarihî süreçte gerek doğuda ve gerekse de batıda iktidarların veya iktidar taliplile-26| db rinin kutsî bir dayanak aradıkları kesindir. Ancak burada şu farka işaret etmek gerekir ki, Hakan hiçbir zaman icraatında “lâ yusel” değildir. Kafesoğlu‟nun da belirttiği gibi, Türk Hükümdarı insan- üstü bir varlık sayılmamaktadır. İdare yetkisi bazı şartlarda sınır- landırılmıştır.39 Kutadgu Bilig‟de, Hakan‟ın daima Tanrı‟dan yardım istemesi ve bu konuda Hakan için Tanrı‟ya dua etme, söz konusu anlayışın bir tezahürü olsa gerek;88-92-109-Tavgaç Ulu Buğra Han dünyaya hâkim oldu;adı kutlu olsun, Tanrı onu her iki cihanda aziz etsin. Devran sana beylik ve taht verdi;Tanrı bu taht ile bahtını daim etsin.Ey devletli hükümdar, Tanrı sana mutluluk verdi; adını bin kere zikrederek ona şükretmek gerekir.37DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 13839imparatorluğun hükümdarı olmakla ilahi irade’yi yerine getirmiştir…” demektedir. Bkz.,Ostrogorsky, Georg, “Bizans İmparatoru ve Hiyerarşik Dünya Düzeni”, çev: Öz- den Arıkan, Cogito, sayı: 17, 51-67, İstanbul 1999, 52. Araplarda ise ilk olarak bu an- layışa Hz. Osman atıfta bulunmuştur. O, iktidardan “Allah’ın kendisine giydirdiği gömlek” olarak bahsetmektedir. Bkz.,İbnŞebbe, Ebu Zeyd Ömer en-Numeyrî el-Basrî (262 / 845), KitâbuTârîhi’l-Medineti’l-Münevvere, I-IV, thk: F. Muhammed Şeltut, yer ve tarih yok, IV, 1161; Bu anlayışın Osmanlılar‟da da devam ettiğini görmekteyiz. Osmanlılar‟da hâkimiyetin menşei konusundaki tartışmalar için bkz., İnalcık, “Os- manlılar‟da Saltanat ve VerâsetiUsûlü”, 74-81, 93-94Kutadgu Bilig‟de geçen “Bey” sözcüğünden, “Devlet Başkanı”nı, “Beylik”ten de,“Devlet”i anlamak mümkündür. Bkz.,Kezer, 102, Donuk, İdari ve Askerî Ünvan ve Te- rimler, 5-8Kezer, 111Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 256

    9. Sayfa
    KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİdb | 27{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}116-Ya Rab, sen onun devletini arttır, bütün dilekleriniyerine getir, her işinde arka ve destek ol.122-Daha başka ne gibi arzusu, dileği varsa,Tanrı ona daima arka ve destek olsun.1030-Tanrı‟ya şükretti, onu çok övdü ve dedi ki:Ey Rabbim, sen merhametli ve azizsin1031-Bana bütün iyilikler senden geldi;ben senin günahkâr ve kusurlu kulunum.Neticede, Türkler siyasî iktidarın kaynağını Tanrı‟ya bağlama suretiyle Hakan‟ı Tanrı huzurunda sorumlu tutmuşlar, bu gün “millî irade” diye ifade edilen, “yüksek otorite” meselesini, daha o çağlar- da halletmiş ve insanları bir hükümdarın şahsî insaf duygusuna sığınmaktan kurtarmışlardır.40 Hakan‟ı mutlak bir iradeye karşı so- rumlu tutan Yusuf Has Hâcib ile Hükümdarı hiçbir kaydı şart altına almayan Machiavelli arasında41 ciddi bir anlayış farkı olduğu da aşikârdır.B-Hükümran / Hakan’ın ÖzellikleriBurada, Yusuf Has Hâcib‟in devlet başkanında olması gereken özelliklere geçmeden önce, batılıların ünlü düşünürü Machiavelli‟nin devlet başkanında olması gereken özellikler olarak sıraladıklarına bakmak, XI. yüzyıl Türk iktidar anlayışı ile XV. yüzyıl Batı iktidar anlayışını kıyaslamak açısından önemlidir. Machiavelli‟ye göre, yurttaşların yardımı ile hükümdarlığa gelen kişinin “çok değerli” olmasına gerek yoktur. Yalnız elverir ki, “kur- naz” olsun. Devlet başkanının selâmeti, halkın çaresizliğinde yat- maktadır. İktidarı sürekli elde tutabilmesi için, Machiavelli, hü- kümdarın “iyi olmamayı” öğrenmesi gerektiğini düşünür. Bir devlet başkanı için cömert olmak değil, fakat “cömert” tanınmak önemli- dir. Devlet başkanı, halkın nefretini çekmeden, halka yeteri kadar zulüm edecek, onu çaresiz bırakacak ama bu arada vizyonu ihmal etmeyecektir. Devlet başkanının başka bir özelliği de sözünde dur- mamasıdır. Devleti korumak için çoğu kez verdiği söze, merhamete, insanlığa ve dine aykırı davranışlarda bulunabilir. Onun gerekli olan yerlerde kötülüğe başvurmasını bilmesi gerekmektedir.42Yusuf Has Hâcib‟e göre ise, devlet başkanı; güler yüzlü, tatlı sözlü (2070-2072), alçak gönüllü (2073), iyi yürekli, aslı iyi (108, 455, 457-458, 878-879, 894, 1437, 5282), sözü doğru (407, 5903),404142DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 258 Bkz.,Kezer, 30-31Machiavelli‟de devlet başkanlığı konusunda bkz.,Kezer, 30-39

    10. Sayfa
    ŞABAN ÖZ28| dbgönlü zengin (407, 2759), bilgili (281, 408), cesur, dürüst (409),himmet, mürüvvet sahibi (411), erdemli (284-285, 2074, 3008-3009), cömert (2073, 3027-3028, 3034, 5904), samimi (5904),dirençli ve yiğit (5905) olması gerekir. 43Yusuf Has Hâcib‟in, devlet başkanından beklentilerinin çok da- ha yoğun nitelikler taşıdığına şüphe yoktur. Bu itibarla, devlet baş- kanının portresini çizerken, son derece ayrıntıya girmesi şaşırtıcı olmayacaktır. Düşünürümüzün bu kimlikte aradığı kriterler, evren- seldir ve hiç tereddütsüz bütün zamanlar için geçerlidir.44Şunu ifade etmeliyiz ki, Kutadgu Bilig‟de esas olan bu özellikle- rin hepsinin Hakan‟da mevcudiyetinden ziyade, var olma temenni- sidir. Bundan hareketle, Kutadgu Bilig‟de hükümdarlık anlayışı ko- nusunda gerçekçiliğin ileri derecede ön plana çıkarılmış olduğunu söyleyebiliriz.C-Hakan’ın Sorumlulukları / GörevleriKutadgu Bilig‟de Hakan‟ın sorumluluklarına ve görevlerine bağ- lı kalması istenir:1436-1437-Ey hükümdar, sen bugün halkın başında bulunuyorsun; halkı gözet, aklın başında ve uyanık ol.Hükümdarların omuzlarına ağır yük yüklenmiştir; ey iyi huylu insan, ihmalkâr olma, tedbirli davran.Kutadgu Bilig‟de Hakan‟ın şahsında Devletin halka karşı yük- lendiği görevlerde sayılmakta ve ancak kendi görevlerini yere getir- diği zaman halktan görevlerini yerine getirmesini bekleyebileceği vurgulanmaktadır:{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}5574-Halkının senin üstünde üç hakkı vardır;bu hakları öde ve onları zorluğa düşürme.5575-Bunlardan biri memleketinde gümüş temiz kalsın,onun ayarını koru, ey bilgisi bol.5576-İkincisi halkı adil kanunlarla idare et; birinindiğerine baskı kurmasına meydan verme, onları koru.5577-Üçüncüsü bütün yolları emin tut;yol kesici ve haydutların hepsini ortadan kaldır.5578-Böylece halkın hakkını ödedikten sonra, sen de onlardankendi hakkını isteyebilirsin, ey cömert hükümdar.Buna göre, devletin üç önemli görev vardır. Bunlar: a-Para ayarının korunması (İktisadî istikrar)b-Adil Kanunlarla idare (Töre)4344DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1Bu konuda ayrıca bkz., Donuk, Türk Hükümdarı, 9-27; Genç, 84-99; Arslan, 36-37 Kezer, 24

    11. Sayfa
    KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİc-Ülkede güvenliğin sağlanması (Asayiş).45 Sonuçta, ekonomi, adalet, askerî görev ve sorumlulukları olan Hakan, bu vazifeleri yapabildiği müddetçe tahtta kalabilir, muvaffak olamadığı zaman düşerdi. Çünkü Tanrı bağışladığı hükümranlık hakkını ona lâyık olmayanlardan geri alabilirdi.46Kutadgu Bilig‟in gerçekçiliğini ifade bakımından bütün bu gö- revlerin tek başına Hakan‟ın şahsına yüklenmiş olmadığını da ifade edelim. Hakan‟ın arzusu üzerine (422-425, 418-419) bir idareci sınıf teşekkül ettirilmiş ve Hakan‟ın görevlerine yardımcı kılınmıştır (276, 545, 840, 842-845, 891, 895, 5727). Görüleceği üzereKutadgu Bilig‟de hâkimiyetin merkezinde yer alan hükümdar insan- üstü, hayalî, asılsız bir kişilik olmaktan çok uzaktır.II. Dünya Hâkimiyeti A-Ülkü - Dünya ayrımıYukarıda Cihan Hâkimiyeti düşüncesinin efsaneden ibaret ol-duğu yolundaki mevcut görüşe değinmiştik. Ancak Kutadgu Bilig‟de de, Türk Cihan Hâkimiyeti anlayışında gerçekler ile idealler açık bir db | 29şekilde birbirinden ayrılmıştır:{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}1041-Memleketi düzenledi, idaresi düzeldi;Hükümdarın mutluluğu günden güne arttı.1042-Bir süre böyle huzur ve düzen içinde geçti;halkın ve memleketin her işi yoluna girdi.1043-Memlekette yeni şehir ve kasabalar çoğaldı;Hükümdarın hazinesi altın ve gümüş ile doldu.1044-Hükümdar rahat etti ve huzura kavuştu;şöhreti ve nüfuzu dünyaya yayıldı.3103-Hükümdarın devleti sayesinde dünya düzeldi;keserler kısa ve sevinçler uzun oldu.3126-Dünya hâkimi ve bütün memleketleriidaresi altına almış olan hakan ne der dinle.5942-Halk huzura kavuştu, dünya düzene girdi…Görüleceği üzere bu beyitlerde, dünya hâkimiyetinin, ülkedeki dirlik ve düzenden sonra geleceği, ulusun ve ülkenin düzelmesinin, dünya devletlerinin ve uluslarının düzelmesi sonucunu doğuracağı anlatılmaktadır. Burada ne bir efsaneden ne de bir ütopyadan söz edilebilir. Tam tersine, ülke ve milletin geleceği için, halk ve idare- cilerin önüne yüksek hedeflerin konulması söz konusudur.45DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 146İnalcık, Halil, “Kutadgu Bilig‟de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”, 264; Kafesoğlu, Kutad-gu Bilig, 29; Kezer, 94-96; Hükümdarın vazifeleri konusunda ayrıca bkz., Donuk, Türk Hükümdarı, 27-38; Genç, 99-114; Arslan, 79-80Kafesoğlu, Kutad-gu Bilig, 29

    12. Sayfa
    30| dbŞABAN ÖZB-Cihan Hâkimiyetinin GayesiCihan hâkimiyeti düşüncesinden güdülen gaye, yeryüzünde huzur ve sükûnu sağlamaktır. “Türk Devleti” anlamındaki “il” de- yiminin aynı zamanda barış manasını ifade etmesi de bunu göste- rir.47Kutadgu Bilig‟de dünya hâkimiyetinin gayesinin, dünyada barı- şı, dirlik ve düzeni sağlamak olduğuna dair birçok beyit mevcuttur:93- Hakan tahta oturunca, dünya asayiş buldu;bundan dolayı dünya ona şahane hediyeler gönderdi.{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}103-Dünya asayişe kavuştu ve düzen kuruldu;o adını kanunla yüceltti.1040-Halk kurtuldu, zahmet denen şey ortadan kalktı;kuzu ile kurt birlikte yaşamaya başladı.1886-Dünya halkı huzur ve mutluluk içinde rahata kavuştu;bütün halk hükümdara dua etti.3096-Bir süre böyle yaşadı ve böyle davrandı;kurt ile kuzu denk oldu.Netice itibariyle diyebiliriz ki, Kutadgu Bilig‟de ifadesini bulan Türk Cihan Hâkimiyeti mefkûresinin temel gayesi, hiçbir zaman emperyalist bir düşünceyle, daha çok toprak, daha çok ganimet elde etmek olmamıştır. Yukarıdaki beyitlerde, İslâm dini ile yeniden yoğrulan hâkimiyet anlayışındaki ulvî gayeleri görmek, zor olmasa gerek diye düşünüyoruz.C-Hâkimiyette Devamlılık İlkesiKutadgu Bilig‟de Türk hâkimiyetinin ilelebet olması arzusu yat- tığı görülmektedir:{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}115-Bu hakanın adı kitaba yazıldı;ey devletli hükümdar, bu ad ebedi kaldı.119-Felek hep dönmeye devam etsin;düşmanın başı hep eğik kalsın.120-Yağız yer, kızıl bakır oluncaya kadar;ya da ateşten yeşil çiçek çıkıncaya kadar.Ancak bu ebedîliğin sağlanması için bazı şartlar gereklidir. Yu- suf Has Hâcib gibi, Machiavelli de fetih yolu ile ele geçirilen ülkeleri elde tutmanın yollarını zikreder. Ne var ki, aradaki fark oldukça büyüktür. Her şeyden önce Machiavelli‟nin dış politikası üzerindeki düşünceleri tek kelime ile sömürgecidir. Ona göre, Fetih yoluyla ele geçirilen ülkeleri elde tutmanın üç yolu vardır. İlk yöntem, ele geçi-47DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 254

    13. Sayfa
    KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİrilen ülkeyi yakıp-yıkmak, halkı yok etmektir. İkinci yöntem ise, fethedilen ülkeye gidip yerleşmektir. Machiavelli son yöntem olarak ise, işgal edilen devleti, kendi yasaları ile bırakmak, ancak haraca bağlayıp, uydu bir yönetim kadrosu oluşturmayı önerir.48 Yusuf Has Hâcib‟in ise, hâdiseye yaklaşımı oldukça farklıdır ve devamlılığın sağlanması için üç yöntem değil, sağlanması gereken üç şart ileri sürmektedir. Ona göre, hâkimiyetin sürdürülebilmesi için şu şartla- rın yerine getirilmesi zorunluluktur:1-Yasa – TöreTürk Devlet ve topluluğunda din adamları veya askerler gibi imtiyazlı sınıfların teşekkülüne elverişli bir sosyal ortamın bulun- mayışı, hürriyet ve adalet prensiplerini yürürlükte tutan bir kanun hâkimiyetini mümkün kılmaktaydı.49 İslâm‟ın kabulünden sonra da bu durumun devam ettiği açıktır. Kutadgu Bilig‟de yasaların ve uy- gulanmasının (töre) özellikleri ve hâkimiyetteki yeri anlatılmakta- dır:db | 31{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}286-O bunlarla kılıç vurup düşmanın boynunu biçer;ilini ve halkını kanun yoluyla düzene sokar.454-Beylik çok iyi bir şeydir, fakat daha iyi olan yasadırve onu doğru uygulamak gerekir.830-Benim bu kanunum hangi memlekete erişse, o memleketbaştan başa taşlık ve kayalık dahi olsa hep düzene girer.2034-Kanun ile ülke genişler, dünya düzene girer;zulüm ile ülke eksilir, dünya bozulur.3093-Bundan sonra hükümdar gönlünü doğrulttu;halka iyi kanunlar koymaya devam etti.3094-Halk huzura kavuştu, zayıflar semirdionu sevenler yükseldi, düşmanları zayıfladı.3108-Kanunu doğru uyguladın dünya düzene girdi;hiç kimse memlekette bir zorbaya artık rastlamıyor.4010-İnsanlar halkın idaresini ve beylerin işinibelirli bir töre ve usule göre yürütür.5285-Sen her vakit doğrulukla hüküm ver;beylik kanunla ayakta durur.Kutadgu Bilig, her şeyin temeline adil yasayı koymaktadır. Ülke içinde ve dışında düzenin sağlanması âdil uygulanan yasaya bağlı- dır. Kanunlar her şeyin, herkesin, devlet başkanı dâhil, üstündedir. Dolayısıyla kanun hâkimiyeti esastır. Keyfiliğe yer yoktur. Ayrıca bu kanunları doğru uygulamak gerekir. Yani doğru uygulamadıktan sonra, kanunun iyi olmasının fazla bir değeri olamaz. Önemli olan4849DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1Bkz.,Kezer, 48-49Kafesoğlu, Kutad-gu Bilig, 23

    14. Sayfa
    ŞABAN ÖZ32| dbiyi kanunun “doğru” uygulanmasıdır. O, devletin “kanun ile ayakta” durduğunun farkındadır. Bunun için devlet “halka hep iyi kanunlar” uygulamak ve böylece toplum için huzur, mutluluk ve aynı zaman- da meşru “iktidar” kaynağı olmak durumundadır.502-Bilgi – AnlayışHâkimiyetin temini ve devamlılığının sağlanması için ikinci şart, bilgi ve anlayıştır:{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}217-Dünyayı elde tutmak için kişide anlayış gerekir;halka hâkim olmak için ise hem akıl hem de yürek gerekir.218-Dünyayı elinde tutan, onu anlayışla tuttu;halka hükmeden, bu işi bilgiyle yaptı221-İnsanların kötüsü anlayış yoluyla asılır;halk arasında çıkan fitne bilgiyle bastırılır224-Dünyayı elde tutmak için insanın anlayışlı olmasıve halkı itaat altına almak için de bilgili bulunması gerekir.251-Bunlardan hangisi bilgiyi bulduysa,onlarzamâneye ve dünyaya hâkim olmuşlardır.255-O eline aldığı her işi dikkatle yapmış,bilginin gösterdiği yolda yürüyerek halkı idare etmiştir1780-Bilgisize devlet ve mutluluk (kut) gelirse, halkın arasına fesat girerve bu da memleket için öldürücü bir felaket olur.1953-Bey adı, Bilig kelimesi ile ilgilidir;Biligin lâmı giderse, beg adı kalır.4013-Dünyayı tutan insan akıllı olmalı;halkın başında bulunan da yürekli olmalı.Yusuf Has Hâcib, dünyayı elde etmek, halkı yönetmek, kötülü- ğü yok etmek, fitneyi bastırmak için bilgi ve anlayışın gerekliliğini vurgularken, “dünyaya yön verenler” ifadesi ile cihan hâkimiyetin- den ne anladığını da ifade etmektedir.3-Kılıç – AskerYusuf Has Hâcib‟in bu konudaki üçüncü şartı askerî güçtür. An- cak bu gücün faaliyete geçirilmesi için Bilgi ve Anlayışla çözümün bulunmaması gerekmektedir:222- İşleri bu ikisi ile halledemezsen, Bilgiyi bırak, elini kılıca dayaKutadgu Bilig‟de, fetihlerin yapılmasında ve iç düzenin sağlanmasında askerî gücün önemi vurgulanmıştır:286-2139-2140-O bunlarla kılıç vurup düşmanın boynunu biçer; İlini ve halkını kanun yoluyla düzene sokar.Beyler kılıç ile memleketlerine hâkim olur; kılıçsız ve gafil bey memleketine sahip olamaz.Kılıç ile balta memleketin bekçisidir; halkınbaşında bulunan, kılıç sayesinde memleketler ele geçirir.50DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1Kezer, 91

    15. Sayfa
    KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİ{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}2141-Kılıç ile baltayla düşmanını yenmiş olan2143-Kılıç ile baltayı kendine muhafız yap, ey kudretli,kılıç bekçi olursa, bey rahata kavuşur.2144-Kılıç kımıldadığı sürece düşman kımıldayamaz;kılıç kınına girerse beyin huzuru kaçar.2145-Ey bey, kılıç kullananı her zaman sevindir ve böylecekendin de daima sevinç içinde yaşa, zahmet yüzü görme3032-Asker bulundukça beylerde memleket eksik olmaz;asker olmasa bey memleketine uzun süre hâkim olamaz.3033-Asker beyden memnun oldu mu,bey hangi memleketi isterse onu elinde bulur.5519-Eğer cesur ve kahraman biriyse ona gümüş ver;kılıç kullansın, sana şehir ve memleketler fethetsin.DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1Görüleceği üzere, Yusuf Has Hâcib, sivil-asker ittifakını tavsiye etmekte, sivil idarenin huzurunun, askerin memnun edilmesinden geçtiğini ifade etmektedir. Dönemin siyaset anlayışı açısından dik- kate değer bir diğer husus ise, askerin „bey‟e (sivil idareye) bağlı olması gerekliliğini vurgulamasıdır.Kutadgu Bilig‟de salt askerî gücün varlığı savunulmaz. Bilgi ileçözüm bulunmayınca askerî güce başvurulmasını öneren Yusuf, kılıcın tek başına etkili bir güç olamayacağını bilmektedir. Bunun db | 33içindir ki, kılıçla birlikte bilgiyi temsil eden kalemi de zikretmiştir:{2D5ABB26-0587-4C30-8999-92F81FD0307C}268-Biri eline kılıç aldı, halkı itaat altında tutar;biri eline kalem aldı, doğru yolu bulup gösterir.269-İyi töre onlardan kala geldi;bu mirastır, kimin eline geçerse onu yükseltir.2425-Memleketi alan onu kılıçla almıştır,memleketi tutansa onu kalemle tutmuştur.2426-Bir memleketi kılıç ile derhal ele geçirmek mümkündür;fakat kalem olmayınca insan onu elinde tutamaz.2427-Herhangi bir memleket kılıç ve güçle alınabilir; fakatbu hâkimiyet şiddet ve intikamla uzun yıllar sürmez.2428-Hangi şehir ve eyalet kalemle idare edilirse,orada herkes kendi arzu ve nasibini bulur.Özellikle son iki beyitteki kalem ifadesini, bilgi yerine sivil ida- re olarak kabul etmekte hiçbir sakınca yoktur. Bu bağlamda Kutadgu Bilig‟in, “sivil yönetimi” tavsiye ettiğini söyleyebiliriz. Yu- suf Has Hâcib‟in, günümüz Türkiye‟sinde oldukça sık bir söylem olan “kurumlar arası kavga olmaması” olgusuna işaret etmesi de, tarihî süreçte Türk yönetim sisteminin her daim aynı sıkıntıları ya- şadığını göstermektedir.SonuçKutadgu Bilig‟de her ne kadar dağınık ve girift bir şekilde yer almış olsa dahi, Türk Cihan Hâkimiyeti düşüncesinin belli bir siste-

    16. Sayfa
    ŞABAN ÖZ34| dbDİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1me oturtulduğu görülmektedir. Hâkimiyet anlayışının merkezine yerleştirilen Hakan ve onun etrafında idareci sınıf, bunların görev ve sorumlulukları, ülke ile dünya kavramlarının birbirinden ayrıl- ması, ülke yönetimi için yapılması gerekenler ve son olarak da hâ- kimiyette devamlılık ilkesi gibi unsurlar eserde yer almıştır.Kutadgu Bilig özelinde cihan hâkimiyeti mefkûresinin, gerçek- leştirilmesi imkânsız, hayalî bir ülkü olmadığı, tam tersine mantıkî tutarlılığa sahip, sağlam bir altyapı üzerine bina edildiğini söyleye- biliriz. Kutadgu Bilig‟de, tüm dünyanın tek bir hakana bağlanması şeklinde bir anlayış yoktur. Bilakis, Türk cihan hâkimiyeti olarak, bütün dünyanın Türk Devletine saygı duyması, gücünü ve otoritesi- ni kabul etmesi olarak sunulmaktadır. Aynı şekilde, maddî nedenle- re dayalı, sınır tanımaz bir fetih anlayışı da yoktur. Fetihten gaye, dünya barışının sağlanması, yeryüzünde adaletin tesisi ve ülke için tehdit unsurlarının bertaraf edilmesidir. KaynakçaArat, R. Rahmeti (Mustafa Kaçalin), “Kutadgu Bilig”, DİA, XXVI, Ankara 2002, 478-480 , “Kutadgu Bilig”, İA, VI, Eskişehir 1997, 1038-1047Arslan, Mahmut, Kutadgu-Bilig’deki Toplum ve Devlet Anlayışı, İstanbul Ünv. Edebiyat Fak. Yay., İst. 1987Başer, Sait, Kutadgu Bilig’de Kut ve Töre, Kültür Bakanlığı Yay., Ank. 1990Berktay, Halil ve komisyon, “İktisat Tarihi”, Türkiye Tarihi, ed: Sinan Akşit, Cem Yay., İstanbul 1997, I, 25-136Caner, Cantürk, “Kutadgu Bilig‟de Türk Yönetim Felsefesi”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sayı: 137, (Nisan 2002), 139-144Donuk, Abdulkadir, “Türk Devletinde Hâkimiyet Anlayışı”, Tarih Enstitüsü Dergisi, X-XI, (1981), 29-56 , Abdulkadir, Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Ünvan ve Terimler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İst. 1988 , Abdulkadir, Türk Hükümdarı, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İst. 1990 Eraslan, Kemal, “Yusuf Has Hacib”, İA, Eskişehir 1997, XIII, 438-440Ersoylu, Halil, “Kutadgu Bilig‟de Kur‟an-ı Kerim Ayetlerinden İlhamlar”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sayı: 15, (Aralık 1981), 17-41Genç, Reşat, Karahanlı Devlet Teşkilatı -XI. Yüzyıl- (Türk Hâkimiyet Anlayışı ve Karahanlılar), Kültür Bakanlığı Yay., İst. 1981İbn Şebbe, Ebu Zeyd Ömer en-Numeyrî el-Basrî (262 / 845), Kitâbu Târîhi’l-Medineti’l- Münevvere, I-IV, thk: F. Muhammed Şeltut, yer ve tarih yokİnalcık, Halil, “Kutadgu Bilig‟de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”, Reşid Rahmeti Arat İçin, Türk Kültürünü Araştırma Enst., Ankara 1966 , Halil, “Osmanlılar‟da Saltanat ve Verâseti Usûlü ve Türk Hâkimiyet Telakkisiyle İlgili”, SBF Dergisi, XIV / I, (1959)

    17. Sayfa
    KUTADGU BİLİG’DE TÜRK CİHAN HÂKİMİYETİ DÜŞÜNCESİdb | 35Kabaklı, Ahmet, Türk Edebiyatı, I-V, Türk Edebiyatı Vakfı Yay., İst. 2002Kafesoğlu, İbrahim - Yıldız, Hakkı Dursun - Merçil, Erdoğan, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi (Osmanlılar Hariç), İSAR, İstanbul 1999 ,İbrahim, Kutad-gu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, Kültür Bakanlığı Yay., İstanbul 1980 ,İbrahim, Türk Milli Kültürü, Ötüken Yay., İstanbul 2000Kara, Mehmet, Bir Başka Açıdan Kutadgu Bilig, Birleşik Yayınları, Ankara 1990 , “Kutadgu Bilig‟de Kur‟ân ve Hadisin Tesiri”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sayı: 72 (Haziran 1991), 49-85Kezer, Aydın, Türk ve Batı Kültüründe Siyaset Kavramı, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 1987Köprülü, Fuat, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, DİB Yay., VI. Bsk., Ankara tz. Külekçi, Numan, Yusuf Has Hacib Kutadgu Bilig’ten Seçmeler, Toker Yay., III. Bsk., İst.2005Ostrogorsky, Georg, “Bizans İmparatoru ve Hiyerarşik Dünya Düzeni”, çev: Özden Arıkan, Cogito, sayı: 17, 51-67, İstanbul 1999Parmaksızoğlu, İsmet, Türklerde Devlet Anlayışı (İmparatorluk Devri 1299-1789), Başbakanlık Basımevi, Ankara 1982Rasonyi, Laszlo, Tarihte Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enst., Ankara 1971 Turan, Osman, Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi-Türk Dünya Nizâmının Millî,İslâmî ve İnsanî Esasları, Ötüken Yay., İstanbul 2003Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, “Kutadgu Bilig”, Dergah Yay., İstanbul 1986, VI, 16- 17Uslu, Mustafa, “XI. Asırda bir Türk Mütefekkiri Yusuf Has Hacib”, Türk Dünyası Tarih Dergisi, sayı- 87, (Mart 1994), 42-44Ünal, Mustafa, “Kutadgu Bilig ve Divanü Lügat-it-Türk‟deki Halk İnanışlarına Fenomeno- lojik Bir Bakış”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sayı: 114, (Haziran 1998), 215-224Yeni Türk Ansiklopedisi, “Kutadgu Bilig”, Ötüken Yay., İstanbul 1985, VI, 2008-2011 Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, çev: Reşit Rahmeti Arat, Kabalcı Yay., İst. 2006,DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 11 SAYI 1

Türklerin Cihan Hakimiyeti Düşüncesi Videoları

  • 4
    3 ay önce

    Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Nedir?

Türklerin Cihan Hakimiyeti Düşüncesi Soru & Cevap

Bu yazı hakkında ilk soru soran sen ol..

Türklerin Cihan Hakimiyeti Düşüncesi Ek Bilgileri

Bu yazıya sende yeni bilgi ekleyerek gelişmesine yardımcı olabilirsin..

Kapak Resmi
Türklerin Cihan Hakimiyeti Düşüncesi
Yazı İşlemleri
Sen de Ekle

Sende, bu sayfaya

içerik ekleyerek

katkıda bulunabilirsin.

(Resim, sunum, video, soru, yorum ekle..)